Antik Tyberissos kenti, Tırmisin (Çevreli) Ovası’nın doğu ucunda, Teimiusa’nın (Üçağız) birkaç kilometre kuzeyinde yer alan bir tepe üzerine kurulmuştur. Yerleşim, kuzeyde Masikytos Dağları’nın (Beydağları) etekleri ile güneyde kıyıya paralel uzanan alçak tepeler arasında yer alan tüm ovaya hâkim konumdadır. Bu verimli ovanın adı, Likyalıların kendi dillerinde ülke için kullandıkları Trm̃mis adından gelmektedir.
Kentin Likçe adı, Ksanthos’taki Yazıtlı Dikme üzerinde Tubure olarak geçmektedir. Tyberissos adı ise Helenistik Dönem’den itibaren kullanılmaktadır. Kentte ele geçen yazıtlara göre Tyberissos, kendisinden çok daha yakın olan Kyaneai yerine, daha güçlü ve geniş bir egemenlik alanına sahip Myra kentiyle siyasi ilişkiler sürdürmüştür. Tyberissos ve komşu Teimiusa’nın Roma İmparatorluk Dönemi’nde Myra ile birlikte bir sympoliteia oluşturmuş olabileceği düşünülmektedir.
Yerleşimde Hanedanlık Dönemi’nden Bizans Dönemi’ne kadar uzanan kalıntılar bulunmaktadır. Kent, iki tepeli bir yükselti üzerine kurulmuştur. Surlarla çevrili olan daha yüksek kuzey zirvesi, muhtemelen en erken yerleşim alanını temsil etmekte olup kentin akropolisi olarak işlev görmüştür. Güneydeki daha alçak tepede yer alan küçük bir kilisenin kalıntıları, daha erken bir tapınağın üzerine inşa edilmiştir. Kilise yapımında devşirme malzeme olarak kullanılan yazıtlı taşlardan, bu erken tapınağın Helenistik Dönem’de Apollon’a adandığı anlaşılmaktadır.
Tyberissos Anıtsal Mezarı
Bu yapı, Tyberissos’taki Hanedanlık Dönemi’ne ait en dikkat çekici anıttır. Mezar, kentin nekropol alanının biraz kuzeyinde, ovanın ortasında tek başına yükselen büyük bir kaya kütlesi üzerine oyulmuştur. Likya’nın klasik ahşap mimarisini taklit eden bir cephe, düzgünleştirilmiş kaya yüzeyine işlenmiştir.
Mezar, işçiliği ve üzerinde yer alan Likçe yazıtıyla dikkat çekmektedir. Ancak yazıtta (TL 76) mezar sahibinin adı günümüze ulaşmamıştır. Buna karşılık, mezarın kutsallığını ihlal edenleri cezalandıracağı belirtilen tanrıça Malija’nın adı okunabilmektedir. Malija, Luvi kökenli bir tanrıça olup Helenistik Dönem’de Athena ile özdeşleştirilmiştir.
Çevredeki kaya yüzeylerinde, anıtın önünde ve üst kısımlarında adakların bırakıldığına işaret eden izler bulunmaktadır. Mezar MÖ 4. yüzyılın başlarına tarihlenmektedir.
Kaynaklar:
Bean, G. E. 1997. Eskiçağda Likya Bölgesi, çev. H. Kökten, İstanbul.
Çevik, N. 2021. Lykia Kitabı: Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Uğurlu, E. 2000. “Lykia Bölgesi Ölü Gömme Adetlerine Genel Bir Bakış,” AÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi 2.1, 359–388.
Zimmermann, M. 1992. Untersuchungen zur historischen Landeskunde Zentrallykiens, Bonn.
Görseller:
Bora Bilgin, 2022, 2023, 2025
Tayfun Bilgin, 2022, 2025
Reha Özer, 2023, 2025