Yazıt N 311
Bu yazıt, Ksantos hanedanı yöneticisi Erbbina (Arbinas) tarafından Artemis’e adanmış bir heykel kaidesinin parçası olduğu düşünülen taş bloğun köşe parçası üzerindedir. Letoon’da bulunan Erbbina’ya ait iki adak yazıtından biri olduğu için “Erbbina I” olarak da adlandırılır. Likçe-Yunanca iki dilli bir yazıttır, iki satırlık Likyaca metin sol tarafta, sekiz satırlık Yunanca metin ise sağ tarafta yer almaktadır.
Transliterasyon (Melchert, 2001):
1 [erb]bina(j)=ẽne ubete xruwata ertẽmi
2 [xer]igah tideimi se(j)=upẽneh
Çeviri (Neumann, 1979’dan uyarlandı):
Xeriga (Gergis) ve Upẽni’nin oğlu Erbbina (Arbinas), bunu Ertẽmi (Artemis)’e bir sunu olarak adadı.
Yazıt N 312
Geç döneme ait bir duvarda kullanılmış bir orthostat (ya da heykel kaidesi) üzerine kazınmış Yunanca-Likçe iki dilli bir yazıttır. Üç satırlık Yunanca metni, üç satırlık Likyaca metin takip etmektedir.
Transliterasyon (Melchert, 2001):
4 ñtemuxlida krbbe[s?]eh
5 zemuris ertemi
6 xruwata
Çeviri (Merlin & Pisaniello, 2019’dan uyarlandı):
Limyralı Krbbe[s]e’nin oğlu Ñtemuxlida, Artemis’e adak sunuları.
(Yunanca metin: Limyralı Therbesis’in oğlu Demoklides, iyi şans için, Artemis’e adadı.)
Yazıt N 318
Daha sonra heykel kaidesi olarak yeniden kullanılmış büyük bir taş blok üzerindeki bir adak yazıtıdır; ayrıca sol tarafına sonraki bir dönemde Yunanca bir yazıt kazınmıştır.
Transliterasyon (Melchert, 2001):
1 [……]mis tuwete arssãma
2 [….]emleh tideimi trm̃mili
3 [….]ta..ti pdde=ñne wawu
4 uhazata se=ñne ãxrahis
5 [……]is
6 [ñt]e=ije m̃meijeti
7 [……]xθθanahi
8 [puhtti](j)=ene
Çeviri:
… Likyalı […]emle’nin oğlu Arssãma … yıllık inek kurbanını … …
Yazıt N 319
Bir taş blok parçası üzerindeki Likçe-Aramice iki dilli bir metindir. Taşın bir yüzünde, dört satıra ait yalnızca birkaç Likçe harf korunmuştur. Diğer yüzünde ise beş satırlık bir Aramice metin parçası bulunmaktadır.
Transliterasyon (Christiansen, 2019):
1 ḥḷ[… …]
2 ij[… …]
3 eb[… …]
4 d[… …]
Çeviri:
Likçe metin çeviri için çok hasarlıdır.
Aramice metin (Dupont-Sommer, 1979’dan): 1 … … 2 denizi geçti. [ … 3 bu, … vatandaşlarını memnun etti. 4 Pinara vatandaşları. [… 5 ve …. [… )
Yazıt N 320
Letoon’da bulunmuş Likçe-Yunanca-Aramice üç dilli bir stel üzerindedir; Letoon Üç Dilli Yazıtı olarak bilinmektedir. Likçe (41 satır) ve Yunanca (35 satır) metinler birbirine benzerdir; Aramice (27 satır) metin ise bunların bir özetidir.
Transliterasyon (Melchert, 2001):
1 ẽke: trm̃misñ: xssaθrapazate: pig-
2 esere: katamlah: tideimi: s=ẽ=ñne=ñ-
3 te=pddẽ=hadẽ: trm̃mile: pddẽnehm̃m-
4 is: ijeru: se=natrbbijẽmi: se(j)=arñ-
5 na: asaxlazu: erttimeli: me=hñti=t-
6 ubedẽ: arus: se(j)=epewẽtlm̃mẽi: arñ-
7 nãi: m̃maitẽ: kumezijẽ: θθẽ: xñtawa-
8 ti: xbidẽñni: se(j)=arKKazuma: xñta-
9 wati: s=ẽ=ñn=aitẽ: kumazu: mahãna: eb-
10 ette: eseimiju: qñturahahñ: tide-
11 imi: se=de: eseimijaje: xuwati=ti: s-
12 e=i pijẽtẽ: arawã: ehbijẽ: esi=ti: s=e-
13 d=eli=ñtãtẽ: teteri: se(j)=epewẽtlm̃-
14 mẽi: hrm̃mada: ttaraha: me=xbaitẽ: z-
15 ã: ese=xesñtedi: qñtati: se=pigrẽi:
16 sẽ=ñte=ñte=km̃mẽ: se(j)=ẽti: θθẽ: sttat-
17 i=teli: se=t=ahñtãi xñtawatehi: xb-
18 idẽñnehi: se(j)=arKKazumahi: se=i=p
19 ibiti: uhazata: ada: HOO: ẽti: tlla-
20 xñta: arñna: se=sm̃mati: xddazas: ep-
21 i=de arawa: hãti km̃mẽtis: me=i=pibi-
22 ti: sixlas: se=wa(j)=aitẽ: kumaha: ẽti
23 sttali: ppuweti: km̃mẽ: ebehi: xñta-
24 wataha: xbidẽñnaha: se=rKKazuma-
25 ha: me=ije=sitẽni=ti: hlm̃mipijata
26 m=ede=te=wẽ: kumezidi: nuredi: nure-
27 di: arã: kumehedi: se=uhazata: uwad-
28 i: xñtawati: xbidẽñni: se(j)=erKKaz-
29 uma: me=kumezidi: seimija: se=de: se-
30 imijaje: xuwati=ti: se=i(j)=ehbij(a)=ai-
31 tẽ: tasa: mere: ebette: teteri: arñn-
32 as: se(j)=epewẽtlm̃mẽi: arñnãi: me=t=e-
33 pi=tuwẽti: mara: ebeija: ẽti: sttal-
34 i: ppuwẽti=mẽ: ebehi: se=we=ne: xttad-
35 i: tike: ebi=ne=ñtewẽ: mahãna: ebett-
36 e: ebi=ne: ñtewẽ: kumazi: ebehi: xtta-
37 de=me(j)=ẽ: tike: me=pddẽ: mahãna: sm̃ma-
38 ti: ebette: se(j)=ẽni: qlahi: ebijehi
39 pñtrẽñni: se=tideime: ehbije: se(j)=
40 elijãna: pigesereje: me=i(j)=eseri=
41 hhati: me=hriqla: asñne: pzziti=ti
Çeviri (Bryce, 1986’dan):
Katamla’nın (= Hekatomnos) oğlu Pigesere (= Pixodaros), Trm̃misa’nın (= Likya) satrapı olup, Trm̃mili (= Likyalılar) için Iera ve Natrbbiyẽmi’yi komiser, Arñna (= Ksanthos) için ise Erttimeli’yi vali olarak atadığında; Arñna’nın yurttaşları ve perioikosları, Kaunos’un Efendisi için ve Efendi Arkazuma için bir sunak kurmaya karar verdiler. Ve Qñturaha’nın oğlu Eseimiya’yı (= Simias) —ve (sonrasında) Eseimiya’nın yerine geçecek her kimse onu— bu tanrıların rahibi tayin ettiler; kendisine mal vergilerinden muafiyet tanıdılar; ayrıca kasaba halkı ve perioikoslar, orada kasabaya ait mülkleri (bir kenara) ayırdılar(?); Khesñtedi ve Piqrẽi’nin ekip biçtiği (araziyi) (geri) aldılar(??); ve orada her ne inşa edilir ve eklenirse(?), (o şey) Kaunos’un Efendisi ve Arkazuma’nın (mülkü olacaktır?). Ve Arñna her yıl ödeme olarak x ada verecek; ayrıca, orada sonradan özgürlüğüne kavuşturulacak tüm kölelerin şekeller (herbiri bir şekel?) vermesini (sağlamaktan) sorumlu(?) olacaktır. Ve, bu stelde(?) yazılı olan her şeyi Kaunos’un Efendisi’ne ve Arkazuma’ya adadılar. Ve burada toplanan(???) her türlü haraçtan(??), Kaunos’un Efendisi ve Arkazuma’ya, aylık olarak bir kurbanla, yıllık olarak ise bir öküzle usulüne uygun biçimde kurban sunulacaktır; bu kurbanı Seimiya —ve (sonrasında) her kim Seimiya’nın yerine geçerse o— sunacaktır. Arñna kasaba halkı ve Arñna perioikosları bu düzenlemeler üzerine yemin ettiler ve bu stelde yazılı(?) olan tüm bu düzenlemeleri yürürlüğe koydular; ayrıca, burada —gerek bu tanrılara gerekse bu rahibe (dair)— yazılı olan hiçbir şeyi kaldırmayacaklardır (i.e., silmeyecek?/değiştirmeyecek?). Her kim buradan herhangi bir şeyi kaldırırsa (i.e., silerse?/değiştirirse?), bu tanrıların, bu kutsal alanın(?) ana tanrıçası pñtrẽñni’nin, onun çocuklarının ve Nympha’ların huzurunda hesap verecektir. (40–41. satırlar anlaşılamıyor.)
Yunanca metin (Metzger, 1979’dan): Hekatomnos’un oğlu Pixodaros, Likya satrabı olduktan sonra, Likya’nın arkhonları olarak Hieron ve Apollodotos’u, Ksanthos valisi olarak ise Artemelis’i atamıştır. Ksanthoslular ve onların perioikoi’leri (çevre halkları), Kaunius Kralı ve Arkesimas onuruna bir sunak dikilmesine karar verdiler ve Kondorasis’in oğlu Simias’ı —ve zamanı gelince, Simias’a en yakın konumda bulunacak kişiyi— rahip olarak seçmişlerdir; ve ona, tüm mal varlığı üzerinden vergi muafiyeti tanımışlardır; ayrıca kent yönetimi, Kesindelis ve Pigres’in işlediği araziyi —ve bu araziye bitişik olan her şeyi ve üzerindeki konutları— tam mülkiyet hakkıyla Kaunius Kralı ve Arkesimas’a devretmiştir. Her yıl kent adına üç yarım mina ödenecek; özgürlüğüne kavuşan herkes ise Tanrı’ya iki drahmi ödeyecektir. Bu stel üzerine kazınmış olan her şeyin, bütünüyle Kaunius Kralı ve Arkesimas’a ait olmak üzere kutsanmasına karar verilmiştir; ve bu kaynaklardan elde edilecek tüm gelirlerden, her ayın ilk gününde (noumenia) bir koyun, her yıl ise bir öküz kurban edilecektir. Ksanthoslular ve perioikoi’leri; bu tanrılar ve onların rahibi uğruna, stel üzerinde kayıtlı olan her şeyi eksiksiz yerine getireceklerine, bu hükümlerden hiçbir şeyi eksiltmeyeceklerine ve kimsenin de eksiltmesine izin vermeyeceklerine dair yemin etmişlerdir. Kim ki bu hükümlerden herhangi bir şeyi eksiltirse, o kişi bu tanrılar, Leto, onun soyundan gelenler ve Nympha’lar nezdinde suçlu sayılsın. Bu kararların uygulanmasında üstün yetki Pixodaros’a ait olsun.
Aramice metin (Dupont-Sommer, 1979’dan): Kral Artakserks’in ilk yılının Sivan ayında, Orna kalesinde, Karya ve Likya satrabı olan, Katomnô oğlu Pixôda[ro], şöyle dedi: Orna halkı, Kral, Kaunos Tanrısı ve onun yoldaşı için bir kutsal alan(?) yapmayı planladılar. Ve Koddôrasi oğlu Simias’ı rahip yaptılar. Orna halkının Tanrı Kral’a verdiği bir toprak parçası var. Ve her yıl, şehir adına, gümüş olarak bir buçuk mina verilir. Söz konusu rahip, ayın başında Tanrı Kral’a bir koyun kurban eder ve her yıl bir öküz yakarak(?) kurban eder. Ve söz konusu toprak parçası (yani onun toprak parçası) özgür bırakılır. Bu yasayı, (karar verme) yetkisine sahip olan (Pixôdaro) yazmıştır. Dahası, eğer birisi Tanrı Kral’dan veya mevcut rahipten (bir şey) alırsa, Tanrı Kral ve onun yoldaşı adına, (o kişi) uzaklaştırılsın! Ve Tanrı adına, Lâtô, Artemis, Hšatrapati ve diğer (tanrılar) adına, o kişi uzaklaştırılsın! Ve bu tanrılar ondan (kefaret) istesinler!
Yazıt N 324 ve N 325
Her iki yazıt da, tıpkı N 321’de olduğu gibi, Erbbina (Arbinas) tarafından adanmış bir heykel kaidesi üzerindedir; bu nedenle “Erbbina II” olarak adlandırılır. Heykel kaidesi sonraki dönemlerde devşirme malzeme olarak kullanılmıştır ve kazılar sırasında kaideye ait çeşitli parçalar da bulunmuştur. Geniş yüzlerden biri ile dar yüzlerden biri Likçe, diğer geniş ve dar yüzler ise Yunanca yazılmıştır. Taşın en büyük parçası, geniş yüzünde Yunanca metni ve dar yüzünde Likçe metni (N 324) taşımaktadır. Diğer geniş yüzde yer alan ve tamamen parçalanmış Likçe metne (N 325) ait bazı parçalar ise sonraki yıllarda bulunmuştur.
Transliterasyon:
N 324 (dar yüz üzerinde) (Melchert, 2001):
1 [………..]epi: tuked[ri….]
2 […..kupr]lli: ade=ti: xux[a…]
3 [……]ẽti: atrã: pude: erb[bina]
4 [……]m=ẽne=hm̃mẽti: x{:}ahad[i…..]
6 [….p]inale: ije=d=ñne[…….]
7 [erbb]ina: ada=tija: se=xl[……]
8 [….]jẽ: nelezẽ: trqqñ[t…..]
9 [esẽ]nemladi: erbbinã: […….]
10 […]m=ẽne=hm̃mẽti: xahadi [……]
11 [..]de: hrkkeledi: ebe[…….]
12 [..]ate=tisñ: trbbeli[…….]
13 [ebẽ]ñnẽ: m=ẽne=hri=tubedẽ: h[…..]
14 [ma]rtti: mereheje: xñtla[…….]
15 [pu]htti(j)=ẽne=de: ẽti: uhi[……]bas
16 [u]hazata: se=de=ñte: muha[.. kum]ezi-
17 di: ebeis: se=te=(e)ne=i: sẽn[….]θθi
18 [..]jẽ: terihe: me=ti=pe=w[ẽ……]
19 […]ije: pzziti=(i)tehi: t[……..]
20 […]ehi: me=(e)de=te=wẽ=sm̃mati [………-]
21 ñ.. se=(e)xburahi: teteri: el[i………]
22 merehi: pri=de: ñta=tuwa[………]
23 ebettehi: arawadi: se=i [……….]
24 tike=terihe: me=t(e)=epi=tere[………..]
25 se=de=hẽkene: ñtẽmlẽ=tadi: [………..]
26 tib(e)=ẽne: medije: tere: ter[e……….]
27 tibe=ti=pe=wẽ=pijeti=tdi: e[…………]
28 tike: terihe: se=we=hri=xladi […………]
29 [m]e=t(e)=ep[i=te]re: zedi=ti: er[bbina…….]
30 [.]ddu[…………………………]
N 325 (geniş yüz üzerinde) (Bousquet, 1992):
1 [… … … … … … … … … … … … … … … …]: ebi [ … …pud
2 [… … … … … … … … … … … … … … ]li : […]tix[. ]mi : ẽn
3 [… … … … … … … … … … … … … … … … … … …] pssebet
4 [… … … … … … … … … … … … … … … …]ri : tu[ke]dri: eb
5 [… … … … … … … … … … … … … … … …E]rtẽm[i: …]: epu
6 [… … … … … … … … … … … … … … … …]im[..]ạ̃ṇ̃: wawa
7 [… … … … … … … … …]ị : ebẽ [..8-9 chr...]θθã: [. ]xnahetub
8 [… …]be[… … … … … … …]: prñneẓị: [….]i: […] ttẽti [.] ẽti
9 [… …]iti[.]: se[.]ñt[ … … e]beis: huwedri[s]: hride: hlaw[…]i
10 [… …]añtạzeitiẹ[… … …]ihba[.]a: se [….]da[ .. ]ima: se[..]di
11 [Erbbi]nahe: [set]idei[mẽ …] Erḅ[bina … … … ]θ̣urtt[…]xẽne
12 [… m]ẹ̃nehm̃mẽti : x[ahadi … … … … … ]ẽni[ … … ]epide
N 324 and N 325’e ait olup yerleri belirlenememiş olan parçalar (Bousquet, 1992):
Parça a (Dar yüzde?):
1 –]u: a[–
2 –e]hbi: dde[–
3 –]ti: mene[–
4 –]zadãke[–
5 –]he: xñta[wata? –
6 –]etẽ: pi[–
7 –]i: hã[–
Parça b (Geniş yüzde?):
1 –]i: mẹ[–
2 –]upije: [–
3 –]: meiḍ[–
4 –]ịẹ[–
Parça c (sol kenal):
1 ma[–
2 xñ[ta –?
3 s[–
Parça d:
1 –]ḍde: [–
(alt kısmı boş)
Parça e:
1 –]ẹḍ[–
2 –]idehạ[–
(alt kısmı boş)
Parça f:
1 –]ḥ[–
2 –]eñt[–
3 –]tisñ[–
Parça g:
1 –]ẹt[–
2 –]ube[te? –
3 –]hh[–
Parça h:
1 –]ẹñ[–
2 –]ta: [–
Parça j:
1 –]: [–
2 –]be[–
Parça k:
1 –].[–
2 –]dde[–
3 –]ijeh[–
4 –]: seb[–
Parça l:
1 –].e[–
Parça m (sağ kenar):
1 –]ẹ (boş)
2–]i (boş)
Yazıt N 326
Daha sonraki bir dönemde heykel kaidesi olarak kullanılmış bir taş bloğun geniş yan yüzü üzerindedir. Yeniden kullanım sırasında yüzeyin üstteki üçte ikilik kısmı raspalanmış ve yalnızca alttaki son iki satır okunabilir durumda kalmıştır.
Transliterasyon (Melchert, 2001):
1 ñte=ije: m̃mijeti: nixede
2 xθθanahi: puhtti=(e)ne=de
Yazıt N 327
Letoon’da bulunmuş birbirine birleşen iki kireçtaşı parçası üzerindedir. Taşın özgün biçimi ve kullanım amacı bilinmemektedir.
Transliterasyon (Melchert, 2001):
1 […]tr.ẽñni […]
2 […]laxati: ehbi Kbada alade[ ]
3 […] tideimi ẽmi
Kaynaklar:
Bousquet, J. 1992. “Les inscriptions du Létôon en l’honneur d’Arbinas et l’épigramme grecque de la stèle de Xanthos,” Fouilles de Xanthos 9, ed. H. Metzger, 155–199.
Bourgarel A. ve H. Metzger. 1992. “Les deux bases d’Arbinas,” Fouilles de Xanthos 9, ed. H. Metzger, 149–154.
Bryce, T. 1986. Lycians in Literary and Epigraphic Sources, Kopenhagen.
Christiansen, B. 2019. “Editions of Lycian Inscriptions not Included in Melchert’s Corpus from 2001,” Luwic dialects and Anatolian – Inheritance and diffusion, ed. I. X. Adiego et al., 65–134.
Dupont-Sommer, A. 1979. “L’inscription araméenne,” Fouilles de Xanthos 6 – La stèle trilingue du Letôon, 129–178.
Kim, P. E. 2024. “Female bodies and dynastic legitimacy in the Nereid Monument at Xanthos,” Anatolian Studies 2024, 1–26.
Melchert, H. C. 2001. LycianCorpus.pdf at www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert
Merlin S. ve V. Pisaniello. 2019. “Linguistic Strategies in Filiation Formulas: Data from Lycian-Greek Bilingual Texts,” Incontri Linguistici 42, 89–108
Metzger, H. 1979. “L’inscription grecque,” Fouilles de Xanthos 6 – La stèle trilingue du Letôon, 29–48.
Neumann, G. 1979. Neufunde lykischer Inschriften seit 1901, (Denkschr. ÖAW, phil.-hist. Kl. 135), Wien.
Görseller:
A. Bourgarel ve H. Metzger, 1992
J. Bousquet, 1992
B. Christiansen, 2019
Bora Bilgin, 2022
Tayfun Bilgin, 2022
P. E. Kim, 2024