Ksanthos kalıntıları, Muğla ili Seydikemer ilçesine bağlı Kınık Mahallesi yakınlarında yer almaktadır. Ksanthos, Hanedanlık Dönemi’nde Likya’nın en önemli ve en güçlü kentiydi. Kentin Likçe adı Arnña’dır. Arkeolojik bulgular, yerleşimin en az MÖ 7. yüzyıla kadar uzandığını göstermektedir. Kentin yanından geçen ve günümüzde Eşen Çayı olarak bilinen nehir, Hitit kaynaklarında Siyanta, Yunanca’da ise Ksanthos adıyla anılmaktadır.
Yerleşim ilk kez 1838 yılında Charles Fellows tarafından tanımlanmıştır. Fellows’un girişimleriyle Ksanthos’tan götürülen çok sayıda eser bugün British Museum’da sergilenmektedir. Fellows’un bu çalışmaları, Likya uygarlığının dünya çapında tanınmasında önemli bir rol oynamıştır. İlk bilimsel kazılar 1950 yılında başlamış ve günümüze kadar aralıklarla sürdürülmüştür. Ksanthos, dini merkezi Letoon ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer almaktadır.
Kent, Xanthos (Eşen) Nehri’nin doğu kıyısında, Ksanthos Vadisi’nin en geniş kesiminde yer alan bir yamaç üzerine kurulmuştur ve yaklaşık 30 hektarlık bir alanı kaplamaktadır. Kıyı şeridi yaklaşık 7,5 km güneyde bulunmaktadır; ancak nehrin taşıdığı alüvyonlar nedeniyle antik dönemde bu mesafenin daha kısa olduğu düşünülmektedir. Buna rağmen Ksanthos bir liman kenti değildir.
MÖ 5. yüzyıla tarihlenen üç tapınağa ait kalıntılar tespit edilmiş olmakla birlikte, bunların hiçbiri Roma Dönemi’ne ulaşmamış ve kentte Roma Dönemi’ne ait bir tapınak bulunamamıştır. Bu durum, yalnızca birkaç kilometre uzaklıktaki ve Likya’nın başlıca kutsal merkezi olan Letoon’un varlığıyla açıklanabilir. MÖ 6. yüzyıl ortalarında Pers istilasının yol açtığı büyük yıkımdan önceye ait kalıntılar oldukça sınırlıdır. Hanedanlık Dönemi’ne ait en önemli kalıntılar anıtsal mezarlar ve sur duvarlarıdır. Helenistik Dönem’e ait yapı sayısı son derece azdır. Günümüzde görülebilen yapıların büyük çoğunluğu Roma Dönemi ve sonrasına aittir. 1996–2011 yılları arasında Jacques des Courtils tarafından yürütülen kazılarda bulunan aslan ve boğa kabartmaları, MÖ 7. yüzyıla tarihlenmekte olup Arkaik Likya sanatının örnekleri olarak değerlendirilmektedir.
Xanthos Kuzey Nekropolü
Kentin kuzeyinde yer alan Roma Dönemi akropolisinin doğu yamacı, ana nekropol alanını oluşturmaktadır. Bu yamaçta güneydoğu–kuzeybatı doğrultusunda uzanan Hanedanlık Dönemi surlarının kuzeyinde, büyük çoğunluğu Roma Dönemi’ne ait kaya mezarları ve lahitler yer almaktadır. Hanedanlık Dönemi’ne tarihlenen Merehi Lahdi ve Aslanlı Lahit de bu alandadır. Ayrıca Payava ve Ahqqadi anıt mezarları ile birkaç Hanedanlık Dönemi kaya mezarı ve lahit, surlar içinde, yamacın güney kesiminde yer alan Akropolis Dikmesi çevresinde konumlanmıştır.
Nereidler Anıtı
Nereidler Anıtı, Yunan tapınağı formunda inşa edilmiş bilinen en erken anıtsal mezar olup, Halikarnas Mozolesi gibi daha sonraki anıtsal yapılara ilham verdiği düşünülmektedir. Anıt ilk kez Charles Fellows tarafından keşfedilmiştir. Muhtemelen bir deprem sonucu yıkılmış ve parçaları çevreye dağılmış halde bulunmuştur. Fellows’un çabalarıyla anıta ait kabartmalar ve mimari parçalar İngiltere’ye taşınmış olup günümüzde British Museum’da sergilenmektedir.
Kesin tarihi bilinmemekle birlikte genellikle MÖ 390–380 yıllarına tarihlenir ve Hanedanlık Dönemi Ksanthos yöneticilerinden Erbinna (Arbinas) için yapıldığı kabul edilir. Anıt, yaklaşık 8 m yüksekliğinde bir podyum üzerine oturtulmuş İon düzeninde bir tapınak görünümündedir. Üst platform yaklaşık 10,2 × 6,8 m ölçülerindedir. Cella (naos), kısa kenarlarda dört, uzun kenarlarda altı İon sütunuyla çevrilidir. Yapı, kireçtaşı çekirdek üzerine beyaz mermerden inşa edilmiştir.
Anıt, zengin kabartma frizlerle süslenmiştir: podyumu çevreleyen iki friz kuşağına ek olarak, cella duvarları ve çatı altı boyunca da frizler yer almaktadır. Doğu ve batı cephelerdeki alınlıklar da kabartmalarla bezenmiştir. Bu frizlerin düzenlenişi konusunda araştırmacılar arasında görüş birliği yoktur. British Museum’da sergilenen rekonstrüksiyon yalnızca doğu cepheyi göstermektedir.
Anıt adını, sütunlar arasındaki kadın heykellerinden alır; bu figürler, ayaklarının altındaki deniz varlıklarıyla birlikte Yunan mitolojisindeki Nereidleri hatırlatmaktadır. Ancak Thurstan Robinson, bu figürlerin Letoon’daki üç dilli yazıtta adı geçen Leto’nun eşlikçileri (Eliyãna) olabileceğini ileri sürmüştür. Yapı içinde dört klinenin bulunması, anıtın aile mezarı olarak kullanıldığını düşündürmektedir.
Aslanlı Dikme Mezar
Roma Dönemi akropolisinin doğusunda yer alan Aslanlı Dikme Mezar, üslup özelliklerine dayanarak Likya tipi dikme mezarların en erken örneği olarak kabul edilir. Yaklaşık 3 m yüksekliğindeki bir sütunun üst kısmı oyularak oluşturulan mezar odası kabartmalarla süslenmiştir. Charles Fellows’un 1838 tarihli çizimleri, anıtın o dönemde ayakta olduğunu göstermektedir. Kabartmalar daha sonra sökülerek British Museum’a taşınmış, dikme ise yerinde kalmıştır. Mezar sahibinin kimliği bilinmemektedir. Anıt MÖ 6. yüzyıl ortalarına tarihlenir.
Harpy Mezarı
Harpy Mezarı, tek parça bir sütun üzerine yerleştirilmiş mezar odasından oluşur ve MÖ 480–470 yıllarına tarihlenir. Genellikle, Pers kralı I. Serhas (Xerxes) komutasındaki savaşlarda (Plataia ya da Salamis) aldığı yaralar sonucu öldüğü düşünülen Ksanthoslu bir hanedan üyesi olan Kybernis’e (Kubernis) atfedilir.
Mezar odasının duvarları kabartmalarla süslenmiştir; bu kabartmalar bugün British Museum’da sergilenmekte olup, 1957 yılında yerlerine alçı kopyaları yerleştirilmiştir. Anıt, kabartmalarda yer alan kuş gövdeli, insan başlı mitolojik yaratıklar nedeniyle bu adı almıştır. Toplam yüksekliği 8,87 m’dir (sütun: 5,43 m). Sütunun tepesine oyulmuş boşluk, kabartma panellerle birlikte yaklaşık 2,3 m derinliğinde bir mezar odası oluşturur.
Geç dönemde mezar odası bir Hristiyan keşiş tarafından kullanılmış ve kabartmaların arka yüzlerine dini tasvirler çizilmiştir. Üst örtü, üç parçadan oluşuyormuş gibi görünse de aslında tek bloktan oyulmuştur.
Harpy Mezarı’nın yanında yer alan “Dikme Lahit”, kesme taşlardan yapılmış bir kaide üzerine yerleştirilmiş Likya tipi bir lahitten oluşan karma bir yapıdır. Kaide Hanedanlık Dönemi’ne, lahit ise Helenistik Dönem’e tarihlenmektedir.
Yazıtlı Dikme (Ksanthos Dikilitaşı)
Yazıtlı Dikme, Ksanthos Dikilitaşı veya Kheriga Anıtı olarak da bilinen bu yapı, Hanedanlık Dönemi’ne özgü bir dikme mezardır. Roma agorasının kuzeydoğusunda yer alır. İki basamaklı kaya kaide üzerine oturan anıtın üst mezar odası günümüze ulaşmamıştır; ancak kabartmalarla süslü olduğu ve muhtemelen bir hanedan heykeliyle taçlandırıldığı düşünülmektedir.
Günümüze ulaşan kısmı kaideyle birlikte 4,04 m yüksekliğindedir; özgün yüksekliğinin (heykel hariç) yaklaşık 9,71 m olduğu tahmin edilmektedir. Dört yüzünde Likçe (TL 44) , kuzey yüzünde ise Yunanca bir epigram yer alır. Bu yazıt, bilinen en uzun Likçe metindir.
Payava Lahdi
Payava Mezarı, yalnızca Ksanthos’un değil tüm Likya’nın en etkileyici mezar anıtlarından biridir. 1838 yılında Charles Fellows tarafından keşfedilmiş ve daha sonra İngiltere’ye taşınmıştır. Özgün yüksekliği 7,85 m olan anıt, monolit bir sütun üzerine yerleştirilmiş Likya tipi bir lahitten oluşur ve Ksanthos’taki en büyük lahittir.
Taşıma sırasında parçalara ayrılan lahdin rekonstrüksiyonu bugün British Museum’da yaklaşık 3,5 m yüksekliğinde sergilenmektedir. Anıtın özgün konumu, kentin akropolisi ve Ksanthos Vadisi’ne hâkim bir noktadaydı.
Lahit üzerindeki Likçe yazıtlar (TL 40), mezarın Payava tarafından yaptırıldığını belirtir. Yazıtlarda geçen Pers satrabı Autophradates sayesinde anıt yaklaşık MÖ 360 yılına tarihlenmektedir. Mimari form Likya geleneğini yansıtırken, kabartmalar Yunan ve Pers etkilerini bir arada göstermektedir.
Dansçılar Mezarı
Dansçılar Mezarı, Payava Mezarı’na göre daha küçük ve daha sade bir anıttır. İki basamaklı bir kaide üzerine oturan mezar sandukası, semerdam bir kapakla örtülüdür. Fellows tarafından bulunduğunda sanduka yerinde, kapak ise iki parçaya ayrılmış halde yanlara düşmüş durumdaydı.
Günümüzde restore edilerek özgün yerinde sergilenmektedir. Kent surlarına ve doğu teraslarına hâkim bir tepede yer alır. Sanduka süslemesizdir; bezeme yalnızca kapakta görülür. Kapakta av ve savaş sahneleri ile kısa kenarlarda dansçı figürleri yer alır. Bu nedenle anıt bu adla anılmaktadır. MÖ 4. yüzyıl ortası ya da ikinci yarısına tarihlenir.
Merehi Lahdi
Merehi Mezarı, kuzeydeki kayalık yamaçların altında Charles Fellows tarafından bulunmuştur. Bulunduğunda alt kısmı yer değiştirmiş, kapak ise ters dönmüş ve yarı gömülü durumdaydı. Kapak İngiltere’ye taşınmış ve bugün British Museum’da sergilenmektedir.
Boyutları bakımından Payava lahdiyle karşılaştırılabilir olup, kapak uzunluğu 3,17 m’dir. Kabartmalar yalnızca kapakta yer alır ve Payava ile benzerlik gösterir. Uzun kenarlarda dört atlı araba sahneleri, ayrıca bir yüzünde panter avı, diğerinde Khimaira sahnesi bulunur. Bu nedenle başlangıçta “Khimaira Mezarı” olarak adlandırılmıştır. Likçe yazıt (TL 43), mezarın Merehi adlı kişi tarafından yaptırıldığını belirtir. MÖ 4. yüzyıl başlarına tarihlenmektedir.
Aslanlı Lahit
Roma akropolisinin kuzey yamacında yer alan bu lahit, Ksanthos’un en erken lahdi olarak kabul edilir ve MÖ 5. yüzyılın son çeyreğine tarihlenir. Charles Fellows tarafından 1840 yılında fark edilmiştir. Yaklaşık 1 m yüksekliğindeki kaide ve üç basamaklı altlık, ana kayaya oyulmuştur ve bir mezar odası içermez. Kuzey yüzünde boğayı parçalayan iki aslan kabartması yer alır. Vaktiyle kaide üzerinde duran sanduka parçalanmış ve kalıntıları çevreye dağılmıştır. Kuzey yüzünde parçalanmış bir Likçe yazıt (TL 46) bulunmaktadır. Kabartmalarla süslü kapak ise büyük ölçüde tahrip olmuştur.
Ahqqadi Lahdi
Ahqqadi Mezarı, Roma akropolisinin güneydoğu yamacında, Payava Mezarı’nın yaklaşık 100 m güneybatısında yer almaktadır. Üç basamaklı kaide, hyposorion ve lahit ile birlikte toplam yüksekliği 6,9 m’dir.
Plan bakımından Payava Mezarı’na benzemekle birlikte daha dar oranlara sahiptir ve kapaktaki aslan başları dışında bezemeden yoksundur. Buna rağmen işçilik oldukça özenlidir. Kuzey yüzündeki Likçe yazıt (TL 36), mezarın Ahqqadi adlı kişiye ait olduğunu belirtir. Görsel farklılıklarına rağmen MÖ 4. yüzyılın ilk yarısına tarihlenmektedir.
Xanthos Güney Kapısı (Vespasianus Kapısı)
Ksanthos’un Güney Kapısı, kentin doğu ve batı kapılarıyla birlikte üç ana girişinden biridir. Roma İmparatorluk Dönemi’ne ait, günümüze ulaşan tek kemerli yapısıyla özellikle dikkat çekmektedir. Kemerin üzerindeki yazıt, yapının MS 1. yüzyılda, Vespasianus Dönemi’nde inşa edildiğini göstermektedir.
Kemerli geçidin güney cephesi önünde, her iki yanda yer alan ve poligonal örgü tekniğiyle inşa edilmiş büyük taş bloklar, Erken Arkaik ya da Erken Hanedanlık Dönemi’ne tarihlenen savunma kulelerine aittir. Bu bloklar üzerinde yer alan üç ayrı adak yazıtı, bunların Helenistik Dönem’de yeniden kullanıldığını ve yeni eklemeler yapıldığını göstermektedir.
Kemerin üzerindeki Dor frizindeki metopların, Leto, Apollon ve Artemis’in büstlerini temsil ettiği düşünülmektedir. Yapı, aynı zamanda Likya valisi Sextus Marcius Priscus’un adıyla da anılmaktadır; söz konusu vali, bu anıtsal kapıyı İmparator Vespasianus’a adamak üzere inşa ettirmiştir.
Kaynaklar:
Başgelen, N. (ed.) 2005. Lycian Journal 1892 – Ernst Krickl, Archaeology and Art Publication, İstanbul.
Benndorf, O. ve G. Niemann. 1884. Reisen in Lykien und Karien (Reisen im südwestlichen Kleinasien I), Wien.
Borchhardt, J., H. Eichner, M. Pesditschek ve P. Ruggendorfer. 1997-1999. “Archäologisch-sprachwissenschaftliches Corpus der Denkmäler mit lykischer Schrift,” AnzWien 134, H. 2, 11–96.
des Courtils, J. ve L. Cavalier. 2001. “The city of Xanthos from Archaic to Byzantine Times,” Urbanism in Western Asia Minor, JRA Suppl. 45, 148–171.
des Courtils, J. 2003. Ksanthos ve Letoon Rehberi, İstanbul.
des Courtils, J. 2008. “Dix Ans de Fouilles à Xanthos (1998–2007),” Comptes Rendus des séances de l’Académie des Inscriptions 152-4, 1631–1655.
Çevik, N. 2021. Lykia Kitabı: Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Demargne, P. 1958. Fouilles de Xanthos I: Les piliers funéraires, Paris.
Demargne, P. 1966. “Un sarcophage du IVe siècle à Xanthos Le sarcophage dit des danseuses,” Mélanges offerts à K. Michalowski, Warsaw, 357–366.
Demargne, P. ve Coupel, P. 1969. Fouilles de Xanthos III: L’Architecture du monument des Néréides, Paris.
Demargne, P. 1974. Fouilles de Xanthos V: Tombes-maisons, tombes rupestres et sarcophages, Paris.
Fedak, J. 1990. Monumental Tombs of the Hellenistic Age: A Study of Selected Tombs from the Pre-Classical to the Early Imperial Era, Toronto.
Fellows, C. 1839. A Journal Written During an Excursion in Asia Minor, London.
Fellows, C. 1841. An Account of Discoveries of Lycia: Being a Journal Kept During a Second Excursion in Asia Minor, London.
Fellows, C. 1843. The Xanthian Marbles: Their Acquisition and Transmission to England, London.
Fellows, C. 1847. Lycia, Caria, Lydia, illustrated Mr. George Scharf with descriptive letter-press by Sir Charles Fellows, London.
Fellows, C. 1848. Account of the Ionic Trophy Monument excavated at Xanthus, London.
Gygax, M. D. ve Tietz, W. 2005. “He Who of All Mankind Set up the Most Numerous Trophies to Zeus: The Inscribed Pillar of Xanthos Reconsidered,” AS 55, 89–98.
Götter, Heroen, Herrscher in Lykien. Katalog zur gleichnamigen Ausstellung auf der Schallaburg von 1990, Wien.
Kökmen-Seyirci, H. 2017. “Ksanthos Güney Kent Kapısı ve Evreleri,” Adalya 20, 181–211.
Pryce , F.N. 1929. “The Nereid Monument,” The British Museum Quarterly 3–4, 95–96.
Robinson, T. 1995. “The Nereid Monument at Xanthos or the Eliyãna at Arñna?,” Oxford Journal of Archaeology, 14-3, 355–359.
Seyer, M. 1995. “Pillar Tombs and the Achaemenid Rule in Lycia,” Boreas 37, 217–247.
Smith, A.H. 1900. A Catalogue of Sculpture in Department of Greek and Roman Antiquities, British Museum, Vol 2, London.
Tanyeri, T. 1999. The Nereid Monument Relief Sculptures in Review, MA Thesis, Bilkent University, Ankara.
Görseller:
British Museum
C. Fellows, 1839, 1841, 1847, 1848
O. Benndorf ve G. Niemann, 1884
F. N. Pryce, 1929
P. Demargne ve P. Coupel, 1969
Götter, Heroen, Herrscher in Lykien, 1990
J. Borchhardt et al. 1997-1999
J. des Courtils, 2003
N. Başgelen, 2005
Jastrow, 2006
Mike Peel, 2010
Carole Raddato, 2012
M. Seyer, 2017
Ertuğrul Anıl, 2022
Reha Özer, 2022
Tayfun Bilgin, 2022, 2024
Bora Bilgin, 2022, 2025