Kent, Ksanthos Vadisi’nin güneybatı ucunda, Xanthos Nehri’nin (Eşen Çayı) denize ulaştığı noktada yer almaktadır. Patara, MÖ 13. yüzyıla ait Hitit metinlerinde de anılmaktadır. Kentin Likçe adı Pttara’dır. Yerleşim Bronz Çağı’ndan itibaren iskân görmüş olup, Hanedanlık Dönemi’nde bölgenin başlıca limanı hâline gelmiştir.
Helenistik Dönem’de Patara, Apollon’a adanmış önemli bir kehanet merkezine sahipti. Likya Birliği Dönemi’nde kentin siyasal önemi artmış ve üç oy hakkı elde etmiştir. Roma Dönemi’nde Patara, Likya eyaletinin başkenti olarak en parlak dönemini yaşamıştır. Bizans Dönemi’nde siyasi önemini yitirmekle birlikte önemli bir metropol merkez olarak varlığını sürdürmüştür. Kent, Xanthos Nehri’nin taşıdığı alüvyonların limanı doldurması sonucu işlevini kaybettiği 14. yüzyıla kadar önemini korumuştur.
Patara kalıntılarından ilk söz eden gezgin 1745 yılında Richard Pococke olmuştur. Kenti ziyaret eden ilk araştırmacılar ise 1811 yılında William Gell başkanlığındaki Society of Dilettanti heyetidir. Modern kazılar 1952 yılında başlamış; 1988 yılında Fahri Işık başkanlığında başlayan sistematik kazı ve restorasyon çalışmaları günümüzde Havva İşkan Işık başkanlığında kesintisiz olarak sürdürülmektedir.
Hanedanlık ve Helenistik Dönem’e ait yapılar, limanın işlevini yitirmesine yol açan 3–4 metrelik alüvyon tabakası altında kalmıştır. Erken dönemlere ait en önemli kalıntılar, iç limanın doğusunda yer alan Tepecik Akropolisi üzerindedir. Tepecik Akropolisi’nin kuzeydoğusunda yer alan Mezarlık Kilisesi’nin, kehanet merkezi olarak işlev gören Apollon Tapınağı’nın üzerine inşa edildiği düşünülmektedir.
Günümüze ulaşan anıtsal yapıların büyük bölümü Roma ve Bizans Dönemi’ne aittir. Son kazı ve restorasyonlarla büyük ölçüde ortaya çıkarılan tiyatro ve bouleuterion Roma Dönemi’ne tarihlenmekle birlikte, daha önce benzer işlevlere sahip erken dönem yapıların üzerine inşa edilmiştir. Yaklaşık 5.000 kişilik kapasiteye sahip tiyatronun üst cavea ortasında bir tapınak yer almaktadır. Anadolu’da benzeri yalnızca bir başka Likya kenti olan Tlos tiyatrosunda görülmektedir.
Kent ölçeğine uygun büyüklükteki bouleuterion yaklaşık 1.400 kişilik kapasiteye sahip olup üstü kapalıdır. Dört hamam yapısı, bir granaryum ve Korinth düzeninde bir tapınak diğer kısmen korunmuş yapılardır. Kent çevresindeki nekropollerde bulunan çok sayıdaki mezar arasında yalnızca dört kaya mezarı Hanedanlık Dönemi’ne tarihlenmektedir. Ayrıca az sayıda Helenistik lahit ile Geç Helenistik ve Roma Dönemi’ne ait çok sayıda yer altı kaya mezarı, lahit ve anıtsal mezar bulunmaktadır.
Patara Deniz Feneri
Deniz feneri, antik Patara limanının güneybatı ucunda yer almaktadır. Bir zamanlar doğal bir koy olan liman, Xanthos (Eşen) Nehri’nin taşıdığı alüvyonlar nedeniyle zamanla iç göle dönüşmüştür. Günümüzde deniz feneri kıyıdan yaklaşık 500 metre içeride kalmaktadır.
Kulenin 15. yüzyılda bir deprem sonucu yıkıldığı düşünülmektedir. Restorasyon öncesinde özgün yapının yalnızca 4,5 metrelik kısmı ayakta kalmıştı. Silindirik kule başlangıçta 26 m yüksekliğinde ve 6 m çapındaydı. Birbirine geçmeli iki silindirik bölümden oluşuyor ve bu bölümler spiral bir merdivenle birbirine bağlanıyordu. Yapı, 20 × 20 m ölçülerinde ve 5 m yüksekliğinde bir podyum üzerine inşa edilmiştir.
2006 yılında başlatılan restorasyon projesiyle kule, orijinal taş blokları kullanılarak yeniden inşa edilmiş ve proje 2025 yılında tamamlanmıştır. Deniz feneri MS 64/65 yıllarında inşa edilmiş olup, günümüze ulaşan en eski antik deniz feneri olarak kabul edilmektedir.
Deniz fenerinde iki yazıt bulunmuştur. Birincisi, kulenin doğu cephesinin üst kısmında yer almakta olup 20–30 cm yüksekliğinde yaldızlı bronz harflerden oluşmaktadır ve limana giriş yapan gemiler tarafından görülebilecek şekilde 3,7 m’lik bir alanı kaplamaktadır. İkinci yazıt ise kulenin doğu tarafında yer alan ve muhtemelen Vali Marcius Priscus’u betimleyen bir heykelin kaidesi üzerinde bulunmuştur.
Her iki yazıt da deniz fenerinin Vali Marcius Priscus tarafından İmparator Nero adına “denizcilerin selameti için” inşa edildiğini belirtmektedir. İkinci yazıt ayrıca Patara’da muhtemelen iç limanın mendirek ucunda yer alan ikinci bir deniz fenerinden (antipharos) de söz etmektedir.
Mettius Modestus Takı – Kent Kapısı ve Delikkemer Su Kemeri
Bu yapı hem bir kent kapısı hem de MS 100 yılında Likya ve Pamfilya valisi Mettius Modestus’a adanmış onursal bir anıttır. Nişler ve konsollarda Mettius Modestus’u, ailesini ve kentin ileri gelenlerini onurlandıran yazıtlar yer almakta olup, bunların heykel ve büstlerle süslenmiş olduğu düşünülmektedir.
Yapı kente ana giriş kapısı olarak tasarlanmış olmakla birlikte, aynı zamanda Patara’ya su getiren su sisteminin de bir parçasıdır. Delikkemer adı verilen yaklaşık 20 km uzaklıktaki su hattından getirilen su, bu kemerin üzerinden akarak batı tarafında bir havuza şelale gibi dökülmekte ve buradan kente dağıtılmaktaydı. Anıt 19 m genişliğinde ve 10 m yüksekliğindedir. Ortadaki kemer 3,60 m, yan kemerlerin her biri ise 2,5 m genişliğindedir.
Patara Yol Anıtı
Anıt, 1993 yılında Patara’daki bir orman yangınının ardından keşfedilmiştir. Ortaya çıkarılan yazıtlı blokların incelenmesi sonucunda, MS 46 yılında dikilmiş bir anıta ait oldukları anlaşılmıştır. Ön yüzünde Roma İmparatoru Claudius’a adandığını belirten Yunanca bir yazıt bulunmaktadır. Yazıtta adı geçen Quintus Veranius, Lycia’nın 43 yılında Roma eyaleti hâline gelmesinden sonra bölgeye atanan ilk Roma valisidir.
Anıtın önemi, Likya kentlerine giden yolların ve aralarındaki mesafelerin her iki yüzünde listelenmiş olmasıdır. Toplamda 65 güzergâhta 53 antik kent adı kaydedilmiştir. Bu sayede daha önce yeri belirsiz veya bilinmeyen birçok kent tespit edilmiş ya da doğrulanmıştır. Bu tür anıtların en eskisi olup Likya’nın tarihî coğrafyasını anlamak açısından son derece önemli bir kaynaktır.
Yaklaşık 6 m yüksekliğinde, dikdörtgen ve sütun biçimli bir anıt olduğu ve muhtemelen üzerinde atlı İmparator Claudius heykeli bulunduğu düşünülmektedir. Literatürde anıt ve yol listesi için itinerarium, miliarium, stadiasmus ve tabellarium gibi terimler kullanılmaktadır; ancak bu sayfalarda daha genel bir adlandırmayla “Patara Yol Anıtı” ifadesi tercih edilmiştir. Yazıtların içeriği aşağıda sunulmuştur (Sencer Şahin 2014’ten uyarlanmıştır; okunamayan bölümler Şahin tarafından tamamlanmıştır.)
Önyüz: (İthaf Yazıtı)
Drusus’un oğlu Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus’a, en yüce rahibe, hükümranlığının beşinci yılında, on birinci kez imparator, Vatanın Babası, dördüncü kez Konsüllüğe aday iken, Roma dostu ve imparatorsever sadık müttefikler olarak Likyalılar kendi uluslarının kurtarıcısına (ithaf ettiler). Çünkü onlar onun tanrısal önsezisi sayesinde ayaklanmadan ve kanunsuzluktan ve eşkıyalıktan kurtarıldılar ve şimdi; devlet mekanizması muhakeme yeteneği olmayan halk yığınından (alınıp) en seçkin kişiler arasından seçilen danışma meclisi üyelerine emanet edildikten (ve) bu sayede (Likyalılar), Tiberius Claudius Caesar Augustus’un legatus propractor’u olan Quintus Veranius aracılığı ile, onun (İmparator) tarafından, tekrar kendi vatanlarının efendisi yapıldıktan sonra dirlik ve hukuk işlerinde eşitliğe ve geleneksel kanunlara tekrar kavuşmuş bulunuyorlar.
Kaynaklar:
Benndorf, O. ve G. Niemann. 1884. Reisen in Lykien und Karien (Reisen im südwestlichen Kleinasien I), Wien.
Çevik, N. 2021. Lykia Kitabı: Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Fellows, C. 1847. Lycia, Caria, Lydia, illustrated Mr. George Scharf with descriptive letter-press by Sir Charles Fellows, London.
Işık, F. 2000. Patara: The History and Ruins ot the Capital City of Lycian League, Antalya.
Işık, F., H. İşkan ve N. Çevik. 2001 Miliarium Lyciae. Das Wegweisermonument von Patara, Lykia 4 – 1998/1999, Antalya.
İşkan, H. 2016. “Capital of Lycian League and Province: Patara,” From Lukka to Lycia: The Land of Sarpedon and St. Nicholas, ed H. İşkan ve E. Dündar, 186–205, İstanbul.
İşkan, H., W. Eck ve H. Engelmann, 2008. “Der Leuchtturm von Patara und Sex. Marcius Priscus als Statthalter der Provinz Lycia von Nero bis Vespasian,” Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 164, 91–121.
Onur, F. 2016. “The Monument of Roads at Patara,” From Lukka to Lycia: The Land of Sarpedon and St. Nicholas, ed. H. İşkan ve E. Dündar, 570–577, İstanbul.
Şahin, E. ve Aktaş, Ş. 2019. “Urban Change in Patara,” Patara. City, Harbor, Cult, ed. H. İşkan, 156–174, İstanbul.
Şahin, S. 2011. Stadiasmus Patarensis. Likya Eyaleti Roma Yolları, İstanbul.
Şahin, S. 2014. Stadiasmus Patarensis. Itinera Romana Provinciae Lyciae / Likya Eyaleti Roma Yolları, İstanbul.
The Society of Dilettanti, 1840. Antiquities of Ionia, Band 3, London.
Texier, C. 1849. Description de l’Asie Mineure, Vol.3, Paris.
Görseller:
The Society of Dilettanti, 1840
C. Fellows, 1847
C. Texier, 1849
O. Benndorf ve G. Niemann, 1884
S. Şahin, 2011, 2014
Patara Excavations
F. Onur, 2016
E. Şahin ve Ş. Aktaş, 2019
N. Çevik, 2021
Daily Sabah by AA, 2022, 2025
Tayfun Bilgin, 2022, 2024
Bora Bilgin, 2022, 2025
Reha Özer, 2022, 2025
Ertuğrul Anıl, 2025